KAYBOLMA AÇISINDAN KULLANIŞLI ÇOKLU ORTAMLARIN TASARLANMASI*
Öğr.Gör.Dr. Şirin KARADENİZ
Alıntı yapmak için yazar(lar)ından izin alınız. Bilimsel etik kurallara uygun kaynak gösteriniz. Makale Tam Metni .doc
Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi
Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Bölümü
sirin[at]gazi.edu.tr
ÖZET
Bu çalışmada, hiper metin, hiper ortam ve çoklu ortamların kullanışlılığını etkileyen en önemli sorunlardan biri olan kullanıcıların ortam içerisinde kaybolması ve bu kaybolma sorunun belirlenmesi için kullanılan ölçme yöntemleri ele alınmıştır. Öncelikle bu ortamlarda kullanışlılık ve kaybolma kavramları incelenmiştir. Ardından kullanışlılığı yüksek ortam tasarımlarında dikkate alınması gereken noktalar kaybolma sorunun giderilebilmesi veya azaltılabilmesi açısından incelenmiştir. Son olarak bu ortamların kullanışlılığının belirlenmesi için kaybolmanın hangi yöntemlerle ölçüldüğü ve bu yöntemlerin kaybolmanın betimlenmesindeki doğruluk payları açısından tartışılmıştır.
Anahtar Sözcükler: hiper metin, hiper ortam, çoklu ortam, kullanışlılık ve kaybolma
DESIGNING USABLE MULTIMEDIA IN TERMS OF DISORIENTATION
ABSTRACT
In this study; usability of hypertext, hypermedia and multimedia, user disorientation which has very important effect on usability and measurement methods of disorientation are considered. First; usability and disorientation were examined. Then in order to design multimedia which has high usability, some design issues which could be taken into consideration to reduce disorientation problem were examined. Consequently; measurement methods of disorientation and their correctness to make a decision for usability of multimedia were discussed.
Keywords: hypertext, hypermedia, multimedia, usability and disorientation
GİRİŞ
Kullanışlılık (usability), insan-bilgisayar etkileşimi (Human-Computer Interaction (HCI)) alanındaki önemli kavramlardan birisidir. Oldukça popüler olan bu kavram, kullanışlılık laboratuvarlarının kurulmasına ve kullanışlılık uzmanlığı, mühendisliği vb. çalışma alanlarının gelişmesine neden olmuştur. Kullanışlılık farklı biçimlerde tanımlanmakta ve bu tanımlar halen geliştirilmektedir. International Organization for Standardization (ISO) tarafından 1998 yılında 9241-11 numara ile kullanışlılık; “Belirli kullanıcıların belirli hedeflere ulaşmak amacıyla bir ürünü etkili ve verimli bir biçimde kullanabilmesi yoluyla belirli bir kullanım bağlamında doyum yaşaması” olarak tanımlanmaktadır. Hiper metin açısından kullanışlılık tanımlanmak istendiğinde Nielsen’in (1995) tanımının ön plana çıktığı görülmektedir; öğrenilmesi kolay, kullanımı verimli, hatırlanması kolay, az hataları olan ve kullanımı hoş olan bir sistem.
Alanyazınında öncelikle metin, durağan grafik, resim, çizim veya tabloları içeren düğüm (node) ve bu düğümlerin birbirine bağlanmasını sağlayan bağlantıların olduğu sistemlerin diğer bir deyişle hiper metinlerin geliştirildiği ve kullanışlılık çalışmalarının bu sistemlerin etkililiğini ve verimliliğini belirlemede kullanıldığı görülmektedir. Teknolojinin gelişimi ile beraber metin ile birlikte diyagram, animasyon, ses ve video içeren ve aslında hiper metinin genişletilmiş hali olan hiper ortamların geliştirilmiş ve bu ortamların kullanışlığını test etmek amacıyla deneysel çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Ardından ses, video, animasyon vb. farklı ortamların aynı anda işe koşulması sürecini gösteren, hiper metin ve hiper ortamı da kapsayan daha genel bir kavram olan çoklu ortamların geliştirildiği ve bu ortamların kullanışlılığının belirlenmesi amacıyla çalışmaların devam ettiği görülmektedir. Teknolojinin gelişimi son yıllarda sanal gerçeklik laboratuvarlarının yaygınlaşmaya başlamasına neden olmuş ve kullanışlılık çalışmaları bu ortamlar üzerinde de yürütülmeye başlanmıştır. Mobil telefonlar ve Palm cihazları gibi ortamların da birer öğrenme ortamı olarak kullanılmaya başlanması sonucunda, e-öğrenme kavramının yerini, mobil öğrenme kavramı almaya başlamış ve kullanışlılık çalışmaları bu ortamların da etkililiğini belirlemek amacıyla yapılmaya başlanmıştır. Yukarıda belirtilen ortamlar üzerinde gerçekleştirilen araştırma sonuçları, kullanıcıların bu ortamlar içerisinde gezinirken kaybolmalarının, bu ortamların kullanışlılığını etkileyen önemli bir sorun olduğunu göstermektedir. Ülkemizde her geçen gün elektronik öğrenme ortamları yaygınlaşmaktadır, ancak bu ortamlardan öğrencilerin en üst düzeyde yararlanabilmesi ve öğrencilerin bu ortamlardaki öğrenme başarıların yüksek olması için öncelikle tasarlanan ortamların kullanışlı olup olmadıklarının uygulama öncesinde test edilmesi ve alınan geri bildirimler yolu ile tekrar düzenlenmesi gerekmektedir. Bu çalışmada tasarlanan çoklu ortamların kullanışlılığını belirlemek amacıyla gerçekleştirilecek kullanışlılık testlerinde kullanılan ‘kaybolma (disorientation)’ değişkeni ele alınmaktadır. Kaybolmanın tanımı, nedenleri, ölçme yöntemlerinin yanı sıra çoklu ortamların kullanışlılığını arttırmada dikkate alınması gereken özellikler kaybolma değişkeni açısından tartışılmaktadır.
( … )
KAYNAKLAR
Ahuja, J. ve Webster, J. (2001). Perceived disorientation: an examination of a new measure to assess web design effectiveness. Interacting with Computers, 14, 15-29.
Altun, A. (2000). Patterns in cognitive process and strategies in hypertext reading: A case study of two experienced computer users. Journal of Educational Multimedia and Hypermedia, 9 (1), 35-55.
Baylor, A. L. (2001). Perceived disorientation and incidental learning in a web-based environment: Internal and external factors. Journal of Educational Multimedia and Hypermedia, 10 (3), 227-251.
Beasley, R. E. ve Waugh, M. L. (1996). The effects of content-structure focusing on learner structural knowledge acquisition, retention, and disorientation in a hypermedia environment. Journal of Research on Computing in Education, 28 (3), 271-281.
Brown, T. (1997). Multimedia in education. http://scs.une.edu.au/Units/CurricSt/ CSIT513/573/573_9.html sitesinden 11.11.2002 tarihinde ulaşılmıştır.
Calcaterra, A., Antonietti, A. ve Underwood, J. (2005). Cognitive style, hypermedia navigation and learning. Computers and Education, 44 (4), 441-457.
Catledge, L. D. ve Pitkow, J. E. (1995). Characterizing browsing strategies in the World-Wide Web. Computer Networks and ISDN Systems, 26 (6), 1065-1073.
Chen, C. ve Rada, R. (1996). Interacting with hypertext: A meta-analysis of experimental studies. Human Computer Interaction, 11 (2), 125-156.
Conklin, J. (1987). Hypertext: An Introduction and Survey. IEEE Computer, 20 (9), 17-41.
Chou, C., Lin, H., Sun, C. (2000). Navigation maps in hierarchical-structured hypertext courseware. International Journal of Instructional Media, 27 (2), 165-182.
Danielson, D. R. (2003). Transitional Volatility in Web Navigation. IT and Society, 1 (3). 131-158.
De Bra, P. (2002). Adaptive Educational Hypermedia on the Web. Communications of the ACM, 45 (5), 60-61.
Demirbilek, M. (2004). Effects of interface windowing modes and individual differences on disorientation and cognitive load in a hypermedia learning environment. Yayınlanmamış Doktora Tezi. University of Florida.
Dias, P. ve Sousa, P. (1997). Understanding navigation and disorientation in hypermedia learning environments. Journal of Educational Multimedia and Hypermedia, 6 (2). 173-185.
Dieberger A. (1994). Navigation in Textual Virtual Environments using a City Metaphor. Yayınlanmamış Doktora Tezi: University of Technology, Vienna.
Edwards, D. M., ve Hardman, L. (1989). ‘Lost in hyperspace’: Cognitive mapping and navigation in a hypertext environment. In R. McAleese (Ed.), Hypertext: Theory into practice (s. 105-125). Norwood, NJ: ABLEX.
Elm, W. C. ve Woods, D. D. (1985). Getting lost: a case study in interface design. Proceeding of the Human Factors Society, 927-931.
Eveland, W. P. ve Dunwoody, S. (2001). User control and structural isomorphism or disorientation and cognitive load? Learning from the web versus print. Communication Research, 28 (1), 48-78.
Eyman, D. A. (1997). Hypertext and/as collaboration in the computer-facilitated writing classroom. Kairos: A Journal for Teachers of Writing in Webbed Environments, 2 (2).
Fajardo, I.,Carias, J.J., Salmeron, L. ve Abascal, J. (2004).Working memory architecture and its implications for hypertext design: Insight from deaf signer users research. http://www.ugr.es/~ergocogn/articulos/working_deaf.pdf adresinden 15.09.2004 tarihinde ulaşılmıştır.
Fastrez, P. (2001). Characteristic(s) of hypermedia and how they relate to knowledge. Education Media International, 38 (2/3), 101-110
Hammond, N. (1993). Learning with hypertext: Problems, principles and prospects. Mcknight, C. (Editör). Hypertetx. 51-69. Chichester, England: Ellis Horword Limited.
Herder, E. (2003). Revisitation patterns and disorientation, German Workshop on Adaptivity and User Modeling in Interactive Systems, 291-293.
Höök, K. (1998). Evaluating the Utility and Usability of an Adaptive Hypermedia System. Proceedings of the 2nd international conference on Intelligent user interfaces, Orlando, Florida, United States (1997), 179–186.
ISO 9241-11 (1998). Ergonomic requirements for office work with visual display terminals—Part 11. Guidance on usability, International Organization for Standardization, Geneva.
Karadeniz, Ş. (2005). Hiper Ortam Yapısı ve Bilişsel Esnekliğin Gezinme Stratejisi, Kaybolma ve Başarıya Etkisi. Yayınlanmamış Doktora Tezi. Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
Karadeniz, Ş. ve Kılıç, E. (2004). Hiper Ortamlarda Kaybolma Ölçeğinin Uyarlama Çalışması. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi Dergisi, 39, 420–429.
Kılıç, E. ve Karadeniz, Ş. (2004). Hiper Ortamlarda Öğrencilerin Bilişsel Yüklenme ve Kaybolma Düzeylerinin Belirlenmesi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi Dergisi, 40, 562–579.
Kyrolainen, S., Luomala, J., Kalakoski, V. ve Laarni, J. (1999). Does the way of learning the web-site and the amount of feedback from the site affect the information finding process? http://elias.it.helsinki.fi/psyko/Opetus/ Sovelta.nsf/0/bb0f08f0874f98b2c2256a61002e7eed/$FILE/way%20of%20learning.doc adresinden 15.10.2004 tarihinde ulaşılmıştır.
Larson K. ve Czerwinski M. (1998). Web page design: Implications of memory, structure and scent for information retrieval. Proceedings of ACM CHI 98 Conference on Human Factors in Computing Systems, 25-32.
Marchionini, G. (1988). Hypermedia and Learning: Freedom and Chaos. Educational Technology, 28 (11), 8-12.
Marsh, T. ve Smith, S. P. (2004). Evaluating design guidelines for reducing user disorientation in a desktop virtual environment, Virtual Reality 8 (1), 55-62.
McDonald, S. ve Stevenson, R. J. (1996). Disorientation in hypertext: the effects of three text structures on navigating performance. Applied Ergonomics, 27 (1), 61-68.
McDonald, S. ve Stevenson, R. J. (1998). Effects of text structure and prior knowledge of the learner on navigation in hypertext, Human Factors, 40 (1), 18-27.
McKnight, C., Dillon, A. ve Richardson, J. (1990). A comparison of linear and hypertext formats in information retrieval. In R. McAleese ve C. Green (Eds.), Hypertext: State of the art (s. 10-19). Oxford: Intellect.
Mohageg (1992). The influence of hypertext linking structures on the efficiency of information retrieval. Human Factors, 34, 351-367.
Nielsen, J. (1995) Multimedia and Hypertext: The Internet and Beyond. AP Professional, Boston.
Oliver, R., Herrington, J. ve Omari, A. (1996). Creating Effective instructional materials for the world wide web. AusWeb96:The Second Australian WorldWideWeb Conference.
Rada, R. ve Murphy, C. (1992). Searching versus browsing in hypertext, Hypermedia, 4, 1-31
Randolph, G.B. ve Griffin, J. A. (1999). Disorientation and hypermedia structure. In Proceedings of the Fifth Americas Conference on Information Systems, Atlanta.
Selvidge, P. R. (1999). How long is too long to wait for a website to load?. Usability News, 1 (2).
Selvidge, P.R., Chaparro, B.S. ve Benders, G.T.(2002). The world wide wait: Effects of delays on user performance International Journal of Industrial Ergonomics, 29, 15–20
Smith, P. A. (1996). Towards a practical measure of hypertext usability. Interacting with Computers, 8 (4), 365 – 381.
Smith, S.P. ve Marsh, T. (2004). Evaluating design guidelines for reducing user disorientation in a desktop virtual environment, Virtual Reality 8 (1), 55-62.
Stanton, N., Correria ve Dias, P. (2000). Efficacy of a map on search, orientation and acess behaviour in a hypermedia system. Computers and Education, 35, 263-279.
Theng, Y. L. (1999), ‘Lostness’ and Digital Libraries, Proceedings of the 4th ACM Conference on Digital Libraries, 250.
Thimbley, H., Jones, M. ve Theng, Y. L., (1997). Is “lost in hyperspace” lost in controversy?. http://citeseer.ist.psu.edu/332317.html adresinden 20.05.2005 tarihinde ulaşılmıştır.
Van Schaik, P. ve Ling, J. (2003). Using online surveys to measure three key constructs of the quality of human-computer interaction in Web sites: Psychometric properties and implications. International Journal of Human-Computer Studies, 59, 545–567
Yatim, N. F. M. (2002). A combination measurement for studying disorientation. 35th Annual Hawaii International Conference on System Sciences (HICSS’02).
Westerman S. J. ve Cribbin T. (2000). Mapping semantic information in virtual space: dimensions, variance and individual differences. International Journal of Human-Computer Studies, 53, 765-787.
Zaphiris, P., Shneiderman, B. ve Norman, K.L. (1999). Expandable indexes versus sequential menus for searching hierarchies on the world wide web. http://www.soi.city.ac.uk/~zaphiri/Papers/expandableindexes.pdf adresinden 25.04.2004 tarihinde ulaşılmıştır.
Zeiliger, R., Belisle, C. ve Cerrato, T. (1999). Implementing a constructivist approach to web navigation support. ED-MEDIA’99 Conference, 403-408.
Share on Facebook